JAN LORENTOWICZ /1867 – 1940/
W historii naszego kraju nie brakuje postaci wybitnych, jednak niewiele z nich zapisało się tak
mocno w dziejach kultury polskiej jak Jan Lorentowicz.
Publicysta, krytyk literacki i teatralny, tłumacz, edytor, encyklopedysta, korespondent prasowy, bibliofil,
kierownik i dyrektor teatrów warszawskich, aktywny działacz organizacji literackich – można rzec:
człowiek-orkiestra. Urodził się w Pabianicach, a jego rodzice pobrali się w Dłutowie.
Pabianickie początki
W opracowaniach jako data urodzenia Jana Lorentowicza pojawia się 14 marca 1868 roku. Jak jednak
zapisano w akcie chrztu z pabianickiej parafii św. Mateusza (nr aktu 103/1867) odnalezionym w
internetowej bazie Geneteka, nasz bohater urodził się 16 marca 1867 roku. Ochrzczony został trzy dni
później – 19 marca.
Jego ojciec, stolarz Ludwik Lorentowicz, był synem Bonawentury i Agnieszki z Bilskich, pochodzących
najprawdopodobniej z terenów dzisiejszego powiatu łódzkiego wschodniego (ich dzieci rodziły się w
okolicach Rzgowa i Kurowic). W akcie ślubu rodziców Jana jako miejsce urodzenia jego ojca Ludwika
wskazano Wardzyn.
Nie wiadomo, kiedy i gdzie zmarł Bonawentura. W akcie zgonu Wojciecha Lorentowicza – 22-letniego
brata Ludwika zmarłego w 1850 roku w Ostrowie koło Łasku – zapisano, że ojciec już nie żyje, a matka
Agnieszka mieszka na komornym w tej samej wsi. Możliwe, że odeszła w 1860 roku w Ldzaniu (za
indeksami w Genetece).
Matka przyszłego współtwórcy polskiej kultury okresu II Rzeczpospolitej – Konstancja Majewska – była
z kolei córką fabrykanta szkła Michała i Franciszki z Michałowskich. Urodziła się 14 października 1834
roku w Natolinie (koło Nowosolnej). Wiele wskazuje na to, że Majewscy należeli do znanych w regionie
rodzin zajmujących się hutnictwem szkła. Akty urodzenia rodzeństwa Konstancji sporządzano w
parafiach Łódź NMP (Huta Radogoska, Olechów) oraz Łaznów. Michał Majewski zmarł
najprawdopodobniej w 1865 roku, a Franciszka w 1873 roku, oboje w Pabianicach (indeksy w Genetece).
Rodzice naszego bohatera pobrali się 6 lipca 1853 roku w kościele w Dłutowie. Była to wówczas aktualna
parafia Majewskich. Panna młoda mieszkała z rodziną w Porąbkach (dzisiejsze Stoczki-Porąbki w gminie
Dłutów). Świadkami ślubu byli fabrykant szkła Franciszek Fidler (również osiadły w Porąbkach, przybyły
z okolic Zgierza) oraz organista dłutowski Antoni Sobczyński.
Był to trzeci ślub Ludwika Lorentowicza. Wcześniej był żonaty z Julianną Plutkiewicz (1840, parafia
Rzgów) oraz Marianną Wandzicką (1849, parafia Tuszyn). W chwili zawarcia trzeciego małżeństwa miał
około 33 lat (nie udało się odnaleźć jego aktu urodzenia), natomiast Konstancja – 19.
Jan Lorentowicz miał liczne rodzeństwo. Na podstawie akt parafialnych można wskazać co najmniej
jedenaścioro (licząc z Janem) dzieci Ludwika i Konstancji: Michała (1854), Konstancję Ludwikę (1856),
Franciszka (1858), Ludwika (1861), Mariannę (1869), Leonarda (1871), Annę Martę (1873, zmarłą w
niemowlęctwie) oraz Bronisławę Barbarę (1874-896). Wśród zindeksowanych ślubów pojawiają się
również Władysław i Maria Magdalena Lorentowiczowie (jako ich rodzice wpisani są Ludwik i
Konstancja).
Należy wspomnieć, że Michał Lorentowicz (zm. 1917) był kapłanem diecezji włocławskiej, pełniącym
m.in. funkcje wikariusza katedralnego, sekretarza konsystorza, regensa kancelarii biskupiej, notariusza i
sędziego sądu biskupiego oraz proboszcza kilku parafii, a także prałata i asesora kolegium duchownego w
Petersburgu. Z kolei Leonard Lorentowicz (zm. 1951) był znanym lekarzem ginekologiem i profesorem
Uniwersytetu Warszawskiego. Dyplom uzyskał w 1897 roku.
W dawnych księgach adresowych i telefonicznych stolicy przy jego nazwisku widnieją m.in. adresy Krucza 41, Żurawia 8 i Marszałkowska 110 (za internetową bazą Genealogy Indexer). Przyjmował także w Ciechocinku (willa Ormuz) i znacząco przyczynił się do rozwoju balneoterapii. Był twórcą i prezesem Towarzystwa Przyjaciół Ciechocinka.
W1949 roku za zasługi dla tego miasta i uzdrowiska otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Ciechocinka.
W dawnych dokumentach można znaleźć również wzmiankę o znajdującym się w Pabianicach zakładzie
stolarskim Franciszka Lorentowicza (Genealogy Indexer). Być może chodzi o urodzonego w 1858 roku
brata Jana, który mógł zdecydować się pójść w ślady ojca Ludwika.
Konstancja Lorentowiczowa zmarła najprawdopodobniej w 1900 roku, a Ludwik rok później, oboje w
Pabianicach (indeksy z Geneteki).
Młodość i paryskie inspiracje
Jan Lorentowicz uczęszczał do gimnazjów w Piotrkowie, Częstochowie i Płocku. Z dwóch pierwszych
został relegowany za działalność w tajnych kółkach oświatowych. Maturę zdał eksternistycznie.
Debiutował literacko w 1887 roku. W 1890 roku wyjechał do Paryża, gdzie studiował m.in. na Sorbonie.
Uczęszczał na wykłady w szkole antropologicznej i aktywnie uczestniczył w życiu artystycznym.
Publikował w prestiżowych pismach, takich jak „Mercure de France” czy „Revue d’Art Dramatique”.
Jednocześnie pisał dla prasy warszawskiej o literaturze polskiej i francuskiej.
Był również zaangażowany politycznie. Należał do Gminy Narodowo-Socjalistycznej i w latach 1891-
1893 redagował jej pismo „Pobudka”. W 1892 roku uczestniczył w zjeździe, na którym uchwalono
program Polska Partia Socjalistyczna. Z czasem jednak porzucił działalność polityczną, poświęcając się
literaturze i teatrowi.
Po powrocie do kraju w 1903 roku został m.in. sekretarzem redakcji „Kuriera Codziennego”, a następnie
kierownikiem dodatku „Literatura i Sztuka” w „Nowej Gazecie”.
Człowiek teatru
Największe zasługi Lorentowicza wiążą się z organizacją życia teatralnego w Warszawie. W czasie I
wojny światowej był wiceprzewodniczącym Komisji Reorganizacji Teatrów Miejskich (1916) oraz
współautorem projektu reformy teatrów miejskich. W latach 1916-1921 zorganizował i prowadził
Warszawską Szkołę Dramatyczną. Od 1 grudnia 1918 do października 1922 był generalnym dyrektorem
Teatrów Miejskich w Warszawie, kierując najważniejszymi scenami, w tym Teatrem Rozmaitości,
Teatrem Wielkim i Teatrem Letnim, a okresowo także innymi scenami.
Choć spotykał się z krytyką (m.in. ze strony Leona Schillera), potrafił uporządkować funkcjonowanie
teatrów w trudnych realiach odradzającego się państwa. Jak podkreślano, „unormował życie i pracę
teatrów”, opierając repertuar w dużej mierze na twórczości polskiej. Jego szczególną zasługą była pomoc
w powstaniu legendarnego Teatru Reduta.
W latach 1926-1928 był dyrektorem Teatru Narodowego, gdzie wystawił m.in. „Dziady” w inscenizacji
Aleksandra Zelwerowicza, a także „Śluby panieńskie” według odnalezionego przez siebie rękopisu z
1833 roku.
Pełnił również wiele funkcji organizacyjnych: był m.in. prezesem Związku Dyrektorów Teatrów Polskich,
przewodniczącym rady Polskiego Instytutu Teatrologicznego oraz współpracownikiem inicjatyw
wspierających młodych dramatopisarzy.
Pisarz, krytyk, świadek epoki
Jan Lorentowicz pozostawił po sobie imponujący dorobek. Fundamentalnym dziełem jest pięciotomowy
zbiór recenzji „Dwadzieścia lat teatru” (około 480 tekstów), będący bezcennym źródłem wiedzy o życiu
teatralnym Warszawy w latach 1904-1934. Pisał również liczne książki i antologie, m.in. „Młoda Polska”,
„Nowa Francja literacka”, „Polska pieśń niepodległa”, a także opracowania historyczne: „Dzieje teatru w
Polsce” i „Teatr Polski w Warszawie”. Tworzył również monografie aktorskie, m.in. o Mieczysławie
Ćwiklińskiej i Józefie Śliwickim, oraz wspomnienia „Spojrzenie wstecz”.
Był redaktorem serii wydawniczych, współautorem opracowań naukowych i autorem bibliografii
francuskich poloniców „La Pologne en France”. Zajmował się także pracą edytorską. Przygotowywał
wydania dzieł m.in. Jana Kochanowskiego czy Aleksandra Fredry. Oprócz tego był tłumaczem i
encyklopedystą. Został wymieniony w Ilustrowanej encyklopedii Trzaski, Everta i Michalskiego, w której
redagował hasła związane z teatrem.
Jako krytyk łączył, jak pisał Julian Krzyżanowski, impresjonizm z pasją naukową. Inspirował się
wzorcami francuskimi, dążył do obiektywizmu i wysokiego poziomu artystycznego analizowanych dzieł.
Znał i spotykał się z najwybitniejszymi twórcami epoki, m.in. Zenonem Przesmyckim, Władysławem
Reymontem czy Józefem Weyssenhoffem. Występuje w powieści znanej pisarki Gabrieli Zapolskiej pt.
„Zaszumi las” (1899) jako Leon Kręcki.
Jan był aktywnym działaczem organizacji literackich: współtworzył Towarzystwo Literatów i
Dziennikarzy, Związek Zawodowy Literatów Polskich, a w latach 1924-1926 był pierwszym prezesem
polskiego PEN Clubu. W 1938 roku został członkiem Polskiej Akademii Literatury.
Artystyczne małżeństwo
24 lutego 1903 roku we Lwowie (parafia św. Marii Magdaleny) Lorentowicz poślubił Ewę Rościszewską,
artystkę i malarkę. Była córką Jana Zygmunta Juliana Rościszewskiego (ur. 1839 w Borowcach koło
Płocka), powstańca styczniowego, poety i wydawcy „Korespondenta Płockiego”, oraz Kazimiery
Ksawery Marchwińskiej (ur. 1840 w Warszawie). Rodzice Ewy pobrali się na Jasnej Górze w 1859 roku.
Rościszewska uczyła się w Płocku, zdobyła uprawnienia pedagogiczne, a następnie rozwijała się
artystycznie, m.in. jako uczennica Ludwika Wiesiołowskiego i Adama Badowskiego. W Łodzi
współtworzyła jedną z pierwszych szkół rysunku i malarstwa. W 1898 roku wyjechała do Paryża, gdzie
kontynuowała studia. Zajmowała się malarstwem, projektowała okładki książek i tworzyła sztukę
użytkową, podejmując się m.in. introligatorstwa artystycznego. Jeździła na plenery malarskie, m.in. do
Bretanii. Jednym z bardziej znanych i wystawianych obrazów Rościszewskiej jest „Portret babki” z 1903
roku (tytuł dzieła niepewny). Żona Jana była ponoć osobą pełną pasji i emocji. Córka mówiła o niej, że
była „malarką, cyganką, nienawidziła przyzwyczajeń, lubiła bunty i kaprysy(...) tam gdzie żyła, na
pewno drgało piękno nieoczekiwanych rzeczy, wykrzykników, zdarzeń, spotkań, kolorów”.
Ewa Rościszewska obracała się w towarzystwie kobiet uważanych za emancypantki. Była autorką
wydanej w 1902 roku winietki do czasopisma konspiracyjnego pn. „Walka”. Jak czytamy w artykule
„Ewa z Rościszewskich Lorentowiczowa (1869-1943)” Krystyny Berkan: „Można domniemywać, że w
toku aktywności konspiracyjnych odnowiła znajomość ze – znanym jej jeszcze z Płocka – Janem
Lorentowiczem, wówczas raczej działaczem niepodległościowym niż pisarzem”.
Po ślubie małżonkowie Lorentowiczowie zamieszkali w Warszawie przy ul. Mariensztat 1 (w dawnych
dokumentach znaleźć można nawet numer telefonu Jana: 108-31; za Genealogy Indexer). W 1904 roku
urodziła się ich jedyna córka – Irena.
Około 1918 roku para się rozstała. Mimo to w styczniu 1940 roku przez jakiś czas Ewa podawała na
kopertach listów ówczesny (od lat 30.) adres Jana Lorentowicza, czyli ul. Żurawią 24a w Warszawie.
Mieszkała u męża przez ostatnie tygodnie przed jego śmiercią. Pozostała tam także przez jakiś czas po
jego odejściu. Prawdopodobnie borykała się z trudnościami finansowymi i zmuszona była sprzedać część
książek i rękopisów po zmarłym mężu.
Ewa Rościszewska miała duży wpływ na rozwój artystyczny córki. Niekiedy obie prezentowały swoje
prace na tych samych wystawach.
Żona Jana zginęła 4 kwietnia 1943 roku w wypadku kolejowym w niewyjaśnionych okolicznościach.
Lorentowicz zmarł 15 stycznia 1940 roku w Warszawie, nie wytrzymując trudów okupacyjnej zimy.
Został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim. Wraz z nim spoczywa córka Irena (zm. 1985). Ewa
spoczywa w innej części Powązek.
Irena Lorentowicz została cenioną scenografką i malarką o międzynarodowej renomie. Pracowała m.in.
dla Opery Paryskiej i Metropolitan Opera, współpracowała z teatrami w Europie i USA, a po wojnie także
w Polsce. Była autorką wspomnień „Oczarowania”.
Jan Lorentowicz jest patronem Miejskiej Biblioteki Publicznej przy ul. św. Jana 10 w Pabianicach.
W przyszłym roku będziemy obchodzić 160. rocznicę jego urodzin.
Klaudia Kardas
źródła: Encyklopedia Teatru Polskiego (encyklopediateatru.pl), Internetowy Polski Słownik
Biograficzny (ipsb.nina.gov.pl; za XVII tomem Polskiego Słownika Biograficznego z 1972 roku),
„Ewa z Rościszewskich Lorentowiczowa (1869-1943)” Krystyny Berkan („Studia Historica
Gedanensia”, tom XIV, 2023), strona Teatru Wielkiego Opery Narodowej (archiwum.teatrwielki.pl),
Geneteka (geneteka.genealodzy.pl), Genealogy Indexer (genealogyindexer.org), „Wyłowione z
sieci” Sławomira Saładaja (um.pabianice.pl)
foto: Polona, Wikipedia, Geneteka, Miejska Biblioteka Publiczna w Pabianicach