JAN LORENTOWICZ /1867 – 1940/

JAN LORENTOWICZ /1867 – 1940/

W historii naszego kraju nie brakuje postaci wybitnych, jednak niewiele z nich zapisało się tak

mocno w dziejach kultury polskiej jak Jan Lorentowicz.

Publicysta, krytyk literacki i teatralny, tłumacz, edytor, encyklopedysta, korespondent prasowy, bibliofil,

kierownik i dyrektor teatrów warszawskich, aktywny działacz organizacji literackich – można rzec:

człowiek-orkiestra. Urodził się w Pabianicach, a jego rodzice pobrali się w Dłutowie.

Pabianickie początki

W opracowaniach jako data urodzenia Jana Lorentowicza pojawia się 14 marca 1868 roku. Jak jednak

zapisano w akcie chrztu z pabianickiej parafii św. Mateusza (nr aktu 103/1867) odnalezionym w

internetowej bazie Geneteka, nasz bohater urodził się 16 marca 1867 roku. Ochrzczony został trzy dni

później – 19 marca.

Jego ojciec, stolarz Ludwik Lorentowicz, był synem Bonawentury i Agnieszki z Bilskich, pochodzących

najprawdopodobniej z terenów dzisiejszego powiatu łódzkiego wschodniego (ich dzieci rodziły się w

okolicach Rzgowa i Kurowic). W akcie ślubu rodziców Jana jako miejsce urodzenia jego ojca Ludwika

wskazano Wardzyn.

Nie wiadomo, kiedy i gdzie zmarł Bonawentura. W akcie zgonu Wojciecha Lorentowicza – 22-letniego

brata Ludwika zmarłego w 1850 roku w Ostrowie koło Łasku – zapisano, że ojciec już nie żyje, a matka

Agnieszka mieszka na komornym w tej samej wsi. Możliwe, że odeszła w 1860 roku w Ldzaniu (za

indeksami w Genetece).

Matka przyszłego współtwórcy polskiej kultury okresu II Rzeczpospolitej – Konstancja Majewska – była

z kolei córką fabrykanta szkła Michała i Franciszki z Michałowskich. Urodziła się 14 października 1834

roku w Natolinie (koło Nowosolnej). Wiele wskazuje na to, że Majewscy należeli do znanych w regionie

rodzin zajmujących się hutnictwem szkła. Akty urodzenia rodzeństwa Konstancji sporządzano w

parafiach Łódź NMP (Huta Radogoska, Olechów) oraz Łaznów. Michał Majewski zmarł

najprawdopodobniej w 1865 roku, a Franciszka w 1873 roku, oboje w Pabianicach (indeksy w Genetece).

Rodzice naszego bohatera pobrali się 6 lipca 1853 roku w kościele w Dłutowie. Była to wówczas aktualna

parafia Majewskich. Panna młoda mieszkała z rodziną w Porąbkach (dzisiejsze Stoczki-Porąbki w gminie

Dłutów). Świadkami ślubu byli fabrykant szkła Franciszek Fidler (również osiadły w Porąbkach, przybyły

z okolic Zgierza) oraz organista dłutowski Antoni Sobczyński.

Był to trzeci ślub Ludwika Lorentowicza. Wcześniej był żonaty z Julianną Plutkiewicz (1840, parafia

Rzgów) oraz Marianną Wandzicką (1849, parafia Tuszyn). W chwili zawarcia trzeciego małżeństwa miał

około 33 lat (nie udało się odnaleźć jego aktu urodzenia), natomiast Konstancja – 19.

Jan Lorentowicz miał liczne rodzeństwo. Na podstawie akt parafialnych można wskazać co najmniej

jedenaścioro (licząc z Janem) dzieci Ludwika i Konstancji: Michała (1854), Konstancję Ludwikę (1856),

Franciszka (1858), Ludwika (1861), Mariannę (1869), Leonarda (1871), Annę Martę (1873, zmarłą w

niemowlęctwie) oraz Bronisławę Barbarę (1874-896). Wśród zindeksowanych ślubów pojawiają się

również Władysław i Maria Magdalena Lorentowiczowie (jako ich rodzice wpisani są Ludwik i

Konstancja).

Należy wspomnieć, że Michał Lorentowicz (zm. 1917) był kapłanem diecezji włocławskiej, pełniącym

m.in. funkcje wikariusza katedralnego, sekretarza konsystorza, regensa kancelarii biskupiej, notariusza i

sędziego sądu biskupiego oraz proboszcza kilku parafii, a także prałata i asesora kolegium duchownego w

Petersburgu. Z kolei Leonard Lorentowicz (zm. 1951) był znanym lekarzem ginekologiem i profesorem

Uniwersytetu Warszawskiego. Dyplom uzyskał w 1897 roku.

 W dawnych księgach adresowych i telefonicznych stolicy przy jego nazwisku widnieją m.in. adresy Krucza 41, Żurawia 8 i Marszałkowska 110 (za internetową bazą Genealogy Indexer). Przyjmował także w Ciechocinku (willa Ormuz) i znacząco przyczynił się do rozwoju balneoterapii. Był twórcą i prezesem Towarzystwa Przyjaciół Ciechocinka. 

W1949 roku za zasługi dla tego miasta i uzdrowiska otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Ciechocinka.

W dawnych dokumentach można znaleźć również wzmiankę o znajdującym się w Pabianicach zakładzie

stolarskim Franciszka Lorentowicza (Genealogy Indexer). Być może chodzi o urodzonego w 1858 roku

brata Jana, który mógł zdecydować się pójść w ślady ojca Ludwika.

Konstancja Lorentowiczowa zmarła najprawdopodobniej w 1900 roku, a Ludwik rok później, oboje w

Pabianicach (indeksy z Geneteki).

Młodość i paryskie inspiracje

Jan Lorentowicz uczęszczał do gimnazjów w Piotrkowie, Częstochowie i Płocku. Z dwóch pierwszych

został relegowany za działalność w tajnych kółkach oświatowych. Maturę zdał eksternistycznie.

Debiutował literacko w 1887 roku. W 1890 roku wyjechał do Paryża, gdzie studiował m.in. na Sorbonie.

Uczęszczał na wykłady w szkole antropologicznej i aktywnie uczestniczył w życiu artystycznym.

Publikował w prestiżowych pismach, takich jak „Mercure de France” czy „Revue d’Art Dramatique”.

Jednocześnie pisał dla prasy warszawskiej o literaturze polskiej i francuskiej.

Był również zaangażowany politycznie. Należał do Gminy Narodowo-Socjalistycznej i w latach 1891-

1893 redagował jej pismo „Pobudka”. W 1892 roku uczestniczył w zjeździe, na którym uchwalono

program Polska Partia Socjalistyczna. Z czasem jednak porzucił działalność polityczną, poświęcając się

literaturze i teatrowi.

Po powrocie do kraju w 1903 roku został m.in. sekretarzem redakcji „Kuriera Codziennego”, a następnie

kierownikiem dodatku „Literatura i Sztuka” w „Nowej Gazecie”.

Człowiek teatru

Największe zasługi Lorentowicza wiążą się z organizacją życia teatralnego w Warszawie. W czasie I

wojny światowej był wiceprzewodniczącym Komisji Reorganizacji Teatrów Miejskich (1916) oraz

współautorem projektu reformy teatrów miejskich. W latach 1916-1921 zorganizował i prowadził

Warszawską Szkołę Dramatyczną. Od 1 grudnia 1918 do października 1922 był generalnym dyrektorem

Teatrów Miejskich w Warszawie, kierując najważniejszymi scenami, w tym Teatrem Rozmaitości,

Teatrem Wielkim i Teatrem Letnim, a okresowo także innymi scenami.

Choć spotykał się z krytyką (m.in. ze strony Leona Schillera), potrafił uporządkować funkcjonowanie

teatrów w trudnych realiach odradzającego się państwa. Jak podkreślano, „unormował życie i pracę

teatrów”, opierając repertuar w dużej mierze na twórczości polskiej. Jego szczególną zasługą była pomoc

w powstaniu legendarnego Teatru Reduta.

W latach 1926-1928 był dyrektorem Teatru Narodowego, gdzie wystawił m.in. „Dziady” w inscenizacji

Aleksandra Zelwerowicza, a także „Śluby panieńskie” według odnalezionego przez siebie rękopisu z

1833 roku.

Pełnił również wiele funkcji organizacyjnych: był m.in. prezesem Związku Dyrektorów Teatrów Polskich,

przewodniczącym rady Polskiego Instytutu Teatrologicznego oraz współpracownikiem inicjatyw

wspierających młodych dramatopisarzy.

Pisarz, krytyk, świadek epoki

Jan Lorentowicz pozostawił po sobie imponujący dorobek. Fundamentalnym dziełem jest pięciotomowy

zbiór recenzji „Dwadzieścia lat teatru” (około 480 tekstów), będący bezcennym źródłem wiedzy o życiu

teatralnym Warszawy w latach 1904-1934. Pisał również liczne książki i antologie, m.in. „Młoda Polska”,

„Nowa Francja literacka”, „Polska pieśń niepodległa”, a także opracowania historyczne: „Dzieje teatru w

Polsce” i „Teatr Polski w Warszawie”. Tworzył również monografie aktorskie, m.in. o Mieczysławie

Ćwiklińskiej i Józefie Śliwickim, oraz wspomnienia „Spojrzenie wstecz”.

Był redaktorem serii wydawniczych, współautorem opracowań naukowych i autorem bibliografii

francuskich poloniców „La Pologne en France”. Zajmował się także pracą edytorską. Przygotowywał

wydania dzieł m.in. Jana Kochanowskiego czy Aleksandra Fredry. Oprócz tego był tłumaczem i

encyklopedystą. Został wymieniony w Ilustrowanej encyklopedii Trzaski, Everta i Michalskiego, w której

redagował hasła związane z teatrem.

Jako krytyk łączył, jak pisał Julian Krzyżanowski, impresjonizm z pasją naukową. Inspirował się

wzorcami francuskimi, dążył do obiektywizmu i wysokiego poziomu artystycznego analizowanych dzieł.

Znał i spotykał się z najwybitniejszymi twórcami epoki, m.in. Zenonem Przesmyckim, Władysławem

Reymontem czy Józefem Weyssenhoffem. Występuje w powieści znanej pisarki Gabrieli Zapolskiej pt.

„Zaszumi las” (1899) jako Leon Kręcki.

Jan był aktywnym działaczem organizacji literackich: współtworzył Towarzystwo Literatów i

Dziennikarzy, Związek Zawodowy Literatów Polskich, a w latach 1924-1926 był pierwszym prezesem

polskiego PEN Clubu. W 1938 roku został członkiem Polskiej Akademii Literatury.

Artystyczne małżeństwo

24 lutego 1903 roku we Lwowie (parafia św. Marii Magdaleny) Lorentowicz poślubił Ewę Rościszewską,

artystkę i malarkę. Była córką Jana Zygmunta Juliana Rościszewskiego (ur. 1839 w Borowcach koło

Płocka), powstańca styczniowego, poety i wydawcy „Korespondenta Płockiego”, oraz Kazimiery

Ksawery Marchwińskiej (ur. 1840 w Warszawie). Rodzice Ewy pobrali się na Jasnej Górze w 1859 roku.

Rościszewska uczyła się w Płocku, zdobyła uprawnienia pedagogiczne, a następnie rozwijała się

artystycznie, m.in. jako uczennica Ludwika Wiesiołowskiego i Adama Badowskiego. W Łodzi

współtworzyła jedną z pierwszych szkół rysunku i malarstwa. W 1898 roku wyjechała do Paryża, gdzie

kontynuowała studia. Zajmowała się malarstwem, projektowała okładki książek i tworzyła sztukę

użytkową, podejmując się m.in. introligatorstwa artystycznego. Jeździła na plenery malarskie, m.in. do

Bretanii. Jednym z bardziej znanych i wystawianych obrazów Rościszewskiej jest „Portret babki” z 1903

roku (tytuł dzieła niepewny). Żona Jana była ponoć osobą pełną pasji i emocji. Córka mówiła o niej, że

była „malarką, cyganką, nienawidziła przyzwyczajeń, lubiła bunty i kaprysy(...) tam gdzie żyła, na

pewno drgało piękno nieoczekiwanych rzeczy, wykrzykników, zdarzeń, spotkań, kolorów”.

Ewa Rościszewska obracała się w towarzystwie kobiet uważanych za emancypantki. Była autorką

wydanej w 1902 roku winietki do czasopisma konspiracyjnego pn. „Walka”. Jak czytamy w artykule

„Ewa z Rościszewskich Lorentowiczowa (1869-1943)” Krystyny Berkan: „Można domniemywać, że w

toku aktywności konspiracyjnych odnowiła znajomość ze – znanym jej jeszcze z Płocka – Janem

Lorentowiczem, wówczas raczej działaczem niepodległościowym niż pisarzem”.

Po ślubie małżonkowie Lorentowiczowie zamieszkali w Warszawie przy ul. Mariensztat 1 (w dawnych

dokumentach znaleźć można nawet numer telefonu Jana: 108-31; za Genealogy Indexer). W 1904 roku

urodziła się ich jedyna córka – Irena.

Około 1918 roku para się rozstała. Mimo to w styczniu 1940 roku przez jakiś czas Ewa podawała na

kopertach listów ówczesny (od lat 30.) adres Jana Lorentowicza, czyli ul. Żurawią 24a w Warszawie.

Mieszkała u męża przez ostatnie tygodnie przed jego śmiercią. Pozostała tam także przez jakiś czas po

jego odejściu. Prawdopodobnie borykała się z trudnościami finansowymi i zmuszona była sprzedać część

książek i rękopisów po zmarłym mężu.

Ewa Rościszewska miała duży wpływ na rozwój artystyczny córki. Niekiedy obie prezentowały swoje

prace na tych samych wystawach.

Żona Jana zginęła 4 kwietnia 1943 roku w wypadku kolejowym w niewyjaśnionych okolicznościach.

Lorentowicz zmarł 15 stycznia 1940 roku w Warszawie, nie wytrzymując trudów okupacyjnej zimy.

Został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim. Wraz z nim spoczywa córka Irena (zm. 1985). Ewa

spoczywa w innej części Powązek.

Irena Lorentowicz została cenioną scenografką i malarką o międzynarodowej renomie. Pracowała m.in.

dla Opery Paryskiej i Metropolitan Opera, współpracowała z teatrami w Europie i USA, a po wojnie także

w Polsce. Była autorką wspomnień „Oczarowania”.

Jan Lorentowicz jest patronem Miejskiej Biblioteki Publicznej przy ul. św. Jana 10 w Pabianicach.

W przyszłym roku będziemy obchodzić 160. rocznicę jego urodzin.

Klaudia Kardas

źródła: Encyklopedia Teatru Polskiego (encyklopediateatru.pl), Internetowy Polski Słownik

Biograficzny (ipsb.nina.gov.pl; za XVII tomem Polskiego Słownika Biograficznego z 1972 roku),

„Ewa z Rościszewskich Lorentowiczowa (1869-1943)” Krystyny Berkan („Studia Historica

Gedanensia”, tom XIV, 2023), strona Teatru Wielkiego Opery Narodowej (archiwum.teatrwielki.pl),

Geneteka (geneteka.genealodzy.pl), Genealogy Indexer (genealogyindexer.org), „Wyłowione z

sieci” Sławomira Saładaja (um.pabianice.pl)

foto: Polona, Wikipedia, Geneteka, Miejska Biblioteka Publiczna w Pabianicach